Hoe bescherm je bijen zonder de druk te verschuiven naar de natuur?
In 2025 werd in het kader van BosLAB in Nationaal Park Bosland de effectiviteit van elektrische harpen als bescherming tegen de Aziatische hoornaar (Vespa velutina) onderzocht. De resultaten tonen aan dat deze maatregel werkt, maar tegelijk duidelijke grenzen heeft. Het onderzoek levert waardevolle inzichten op over weerbaarheid, beheer en ecologische afwegingen.
Een korte historiek van de zwarte bij in Nationaal Park Bosland
De zwarte bij (Apis mellifera mellifera) is de inheemse honingbij van Vlaanderen. Door import van andere bijenrassen, kruising en ziekten ging ze de voorbije decennia sterk achteruit. Nationaal Park Bosland groeide sinds het midden van de jaren 2010 uit tot één van de belangrijkste gebieden waar doelgericht wordt gewerkt aan het behoud en herstel van deze soort.
Sinds 2016 wordt in Nationaal Park Bosland onderzocht of het gebied geschikt is als conservatie- en paringsgebied voor de zwarte bij. Op basis van morfometrisch en genetisch onderzoek werd niet alleen een structurele paringsstand uitgebouwd, maar werden ook tientallen zwarte-bijenvolken verspreid over zes standen binnen het nationaal park geplaatst. Deze volken vormen samen een levend onderzoeksnetwerk.
De kolonies worden intensief opgevolgd door een bijenzorgimker, met bijzondere aandacht voor vitaliteit, gedrag en overleving. Een essentieel uitgangspunt daarbij is dat geen chemische bestrijdingsmiddelen worden ingezet. Zo kan worden onderzocht in welke mate zwarte bijen zich, binnen een geschikt landschap, op natuurlijke wijze kunnen handhaven en weerbaar zijn tegen drukfactoren zoals varroa en predatie.
In die bredere context past ook het onderzoek naar de Aziatische hoornaar: niet als geïsoleerd probleem, maar als onderdeel van een langlopende zoektocht naar duurzame en veerkrachtige bijenvolken in Nationaal Park Bosland.
Het onderzoek maakt deel uit van een bredere samenwerking tussen ZwarteBij.org, Natuurpunt, Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) en BosLAB en combineert praktijkervaring, terreinbeheer en wetenschappelijke opvolging. Dit traject kadert binnen het Vlaams Bijenteeltprogramma (Strategisch Plan Bijenteelt).
De Aziatische hoornaar als drukfactor
De Aziatische hoornaar is inmiddels wijdverspreid in Vlaanderen. Vooral in de nazomer en herfst kan de predatiedruk rond bijenkasten sterk toenemen. Die voortdurende aanwezigheid veroorzaakt stress bij bijenvolken en vermindert hun foerageeractiviteit, met gevolgen voor de vitaliteit van de kolonie.
Elektrische harpen: werking en verwachtingen
Elektrische harpen bestaan uit een frame met parallel gespannen draden onder hoogspanning. Hoornaars die door het frame vliegen, worden uitgeschakeld, terwijl bijen grotendeels ongemoeid blijven. Eerder onderzoek en praktijkervaring tonen aan dat deze techniek de predatiedruk aan bijenstanden aanzienlijk kan verminderen en relatief selectief is.
Wat leerden we in Nationaal Park Bosland in 2025?
De resultaten bevestigen dat elektrische harpen effectief zijn in het reduceren van predatie vlak voor de kasten. Tegelijk bleek het systeem arbeidsintensief: regelmatig onderhoud en opvolging zijn noodzakelijk om de werking te garanderen. Daarnaast werd vastgesteld dat hoornaars hun gedrag aanpassen en actief op zoek gaan naar minder goed beschermde kasten of andere insecten zoals wilde bijen, hommels, zweefvliegen en vlinders, waardoor predatiedruk zich binnen het ecosysteem kan verplaatsen. De maatregel werkt dus lokaal, maar verschuift de druk gedeeltelijk in ruimte.
Aanvullende praktijkervaringen
Naast de elektrische harpen werd ook gekeken naar praktijkervaringen van de Bosland zorgimker, die buiten de bijenstanden in Nationaal Park Bosland experimenteerde met zogenoemde Koldo Belasko-vallen. Deze vallen werken zonder lokstoffen, spelen in op het natuurlijke jachtgedrag van de Aziatische hoornaar en maken gebruik van een mechanisch eenrichtingssysteem. Ze worden beschouwd als relatief selectief, maar vragen – net als elektrische harpen – een zorgvuldige plaatsing, opvolging en evaluatie binnen een bredere beheercontext.
Conclusie en vooruitblik
De ervaringen uit 2025 maken duidelijk dat er momenteel geen eenvoudige eindoplossing bestaat voor de impact van de Aziatische hoornaar. Effectieve bescherming van bijenvolken vraagt om een combinatie van maatregelen, afgestemd op lokale omstandigheden, en om voortdurende monitoring. Binnen Nationaal Park Bosland blijft BosLAB deze aanpak verder opvolgen en verfijnen, met aandacht voor zowel bijenbescherming als bredere ecologische effecten.